Op 1 december is prof. Joyeeta Gupta te gast als een van de keynotes op de Herfstschool van Reset.Vlaanderen rond de financiering van een eerlijke klimaattransitie. Gupta is internationaal bekend om haar werk rond klimaatrechtvaardigheid, winnaar van de Spinozaprijs in 2023 en hoofdauteur van het Nobelprijswinnende IPCC rapport in 2007. In aanloop naar de Herfstschool vroegen wij haar hoe klimaatbeleid sociaal rechtvaardig kan zijn, hoe financiering eerlijker kan, en waarom ze pleit voor een mondiale klimaatrechtvaardige grondwet.
Hoe kunnen we vermijden dat klimaatbeleid sociale ongelijkheid vergroot? Hoe betrek je kwetsbare groepen bij het beleid?
Als klimaatbeleid in rijke landen de ongelijkheid vergroot, zal het niet het maatschappelijk draagvlak vinden dat het nodig heeft. Daarom moet klimaatbeleid er ook op gericht zijn ongelijkheid in de eigen samenleving te verminderen, om zo publieke steun op te bouwen. Internationaal verergert het (gebrek aan) klimaatbeleid de ongelijkheid al, omdat klimaatverandering zowel lokale gemeenschappen treft als waardeketens van bedrijven. Een rechtvaardig klimaatbeleid moet dus absoluut de dubbele uitdaging van klimaatverandering én ongelijkheid aanpakken om effectief te kunnen zijn.
“Klimaatsubsidies gaan nu vaak naar rijke mensen. Dat moet veranderen.”
– Joyeeta Gupta
Hoe komen we tot een rechtvaardige klimaatfinanciering, zodat de maatregelen ook ten goede komen van kwetsbare groepen in de samenleving?
“Ik verdeel klimaatfinanciering in drie onderdelen:
- Klimaatsubsidies en belastingen binnen landen. Klimaatsubsidies gaan vaak naar rijke mensen om zonnepanelen, warmtepompen of elektrische auto’s te kopen. Dat moet veranderen: er moeten alternatieven komen voor fossiele brandstoffen die ook betaalbaar zijn voor arme en lagere middenklassegroepen, want de rijken kunnen die alternatieven al betalen. Ook fossiele subsidies moeten verschoven worden naar andere sectoren.
- Internationale klimaatfinanciering. Er is veel aandacht voor steun aan ontwikkelingslanden voor mitigatie, adaptatie en voor verlies en schade. Er zijn oproepen om die financiering aanzienlijk te verhogen, maar in werkelijkheid groeien de middelen langzaam en verschuiven ze vaak alleen van de ene categorie naar de andere. Transparantie over wie hoeveel betaalt en waarvoor is cruciaal.
- Hervorming van het financiële en economische systeem. Grote leningen aan armere landen tegen hoge rente vergroten de schuldenlast, wat op zijn beurt ertoe leidt dat landen fossiele brandstoffen blijven ontginnen. Schuldkwijtschelding kan aanzienlijke middelen vrijmaken voor klimaatbeleid. Daarnaast kan fiscale rechtvaardigheid, het aanpakken van belastingontwijking en -ontduiking, middelen genereren om klimaatverandering aan te pakken. Tot slot is klimaatrechtvaardigheid onverenigbaar met een focus op eindeloze BBP-groei. Dat vraagt een herziening van de fundamenten van ons economisch systeem.”
“Klimaatrechtvaardigheid is onverenigbaar met eindeloze BBP-groei. We moeten de fundamenten van ons economisch systeem herzien.”
U pleit voor een mondiale ‘klimaatrechtvaardige grondwet’. Hoe ziet u dat precies? Wat zijn de eerste stappen? Hoe kunnen anderen daaraan bijdragen?
Natuurlijke hulpbronnen en ‘sinks’ zoals bossen, oceanen en de lucht kunnen ons voorzien van grondstoffen én vervuiling en CO₂ opnemen of afbreken. Maar deze systemen zijn beperkt, zowel lokaal als wereldwijd. Daarom moeten we deze middelen eerlijk delen. Nu gaat het vooral via de markt: rijke bedrijven of landen kunnen hulpbronnen en ‘sinks’ opkopen en voor zichzelf houden. Ook gebruiken sommige staten zoveel mogelijk zonder te delen, omdat zij de meeste macht hebben. Beide manieren passen niet bij een veilige en rechtvaardige planeet. Dat vraagt om een mondiale grondwet.
Vandaag zien we wereldwijd democratische achteruitgang. Onze methode is daarom om een ‘people’s constitution’ te creëren door zoveel mogelijk mensen vanaf 10 jaar te vragen een essay te schrijven over wat zij in een mondiale grondwet zouden willen zien. Deze inzenders worden mede-auteurs, en hun ideeën nemen we op in ons ontwerp. Daarnaast analyseren we belangrijke juridische, economische, financiële en technologische vraagstukken binnen de draagkracht van de aarde. Iedereen die dat wil kan bijdragen aan deze people’s constitution.”
“We vragen mensen vanaf 10 jaar om een essay te schrijven over wat zij in een mondiale grondwet willen zien. Hun ideeën nemen we op in ons ontwerp.”
U deed veel onderzoek naar klimaatrechtvaardigheid. Bereikt u hiermee beleidsmakers en hebben zij oor naar de voorgestelde maatregelen? Tegen welke drempels botst u?
Ik werk al 35 jaar rond klimaatverandering. In het begin vonden beleidsmakers mijn inzichten ‘normatief’: ze zagen het als waarde-gedreven, niet als puur wetenschappelijke feiten. Maar gaandeweg is mijn werk mainstream geworden. Beleidsmakers zeggen me vaak privé dat ze het met me eens zijn, maar dat ze het politiek niet kunnen verdedigen. De drang om het BBP te laten groeien lijkt de belangrijkste reden waarom beleidsmakers, in zowel rijke als arme landen, onze inzichten niet kunnen meenemen. Ook bedrijfsleiders zeggen dat ze niet verder kunnen gaan dan de verwachtingen van aandeelhouders, en dat ze wel iets voor het milieu willen doen, maar dat het werkelijk internaliseren van milieu- en sociale kwesties voor hen moeilijk is. Het hervormen van ons kortetermijndenksysteem en ons economisch systeem is cruciaal voor de toekomst.
Wat geeft u hoop dat een eerlijke transitie haalbaar is? Zijn er concrete voorbeelden die laten zien dat dit kan werken?
Ik ben erg hoopvol. De wereld bereikt momenteel een dieptepunt in ongelijkheid en milieuschade. Dit treft iedereen: boeren, bedrijven en consumenten. Sociale bewegingen groeien. Rechtbanken, waaronder het Internationaal Gerechtshof, worden steeds ontvankelijker voor wetenschap en de stem van burgers. Ik denk dat, naarmate het bewustzijn toeneemt, het publiek regeringen zal willen die handelen volgens goed doordachte korte- en langetermijnbelangen. Maar het vraagt wel dat wij, studenten en wetenschappers, zelf mee de beweging opbouwen om dit bewustzijn te vergroten.
