Hoe beïnvloedt geld ons denken en handelen, en waarom is het zo moeilijk om het financiële systeem fundamenteel te veranderen? Anne Snick, systeemdenker en lid van de Club of Rome, stelt deze vragen centraal in haar werk.
Tijdens de Herfstschool daagt ze deelnemers uit om met een frisse blik naar geld te kijken: niet als een vaststaand gegeven, maar als een menselijke uitvinding die we samen kunnen herdenken. In dit interview legt ze uit waarom het geldsysteem zo’n grote invloed heeft op onze economie, samenleving en het milieu, en hoe we collectief kunnen werken aan een eerlijker en duurzamer alternatief. Haar inzichten nodigen uit tot reflectie én tot actie: “Geld is geen natuurwet, maar een systeem dat we zelf kunnen veranderen.”

U zegt vaak dat geld geen natuurwet is, maar een maatschappelijk construct. Wat bedoelt u daar precies mee, en waarom is het belangrijk dat we dat beseffen in het kader van duurzaamheid?

Geld is niet iets dat altijd op dezelfde manier heeft bestaan. Door de geschiedenis heen hebben mensen hun economische systemen telkens anders georganiseerd, van geefeconomie over ruilhandel tot het huidige kapitalistische geldsysteem. Zoals alle geldsystemen is ook dat laatste door mensen ontworpen en in Europa sinds de 14e eeuw tot stand gekomen. Het heeft ons veel rijkdom gebracht, maar nu zien we dat het ook leidt tot ecologische rampen en grote ongelijkheid. Toch behandelen we geld vaak alsof het iets vanzelfsprekends is, terwijl het eigenlijk een systeem is dat we zelf kunnen veranderen. Dat besef is belangrijk, want als we inzien dat geld maar een sociale constructie is, kunnen we het ook aanpassen aan de uitdagingen van vandaag, waaronder duurzaamheid en sociale rechtvaardigheid.

Welke fundamentele beperkingen ziet u aan het huidige kapitalistische systeem, en hoe zouden we daar als samenleving mee om kunnen gaan?

Het grootste probleem is dat geld het doel van de economie is geworden, in plaats van welzijn. Het huidige systeem draait om financiële groei, waarbij mens en natuur vooral als middelen worden gezien. Omdat geld geen natuurlijke grenzen kent, blijven we maar groeien, zelfs als dat ten koste gaat van het milieu en de samenleving. Rampen en ziektes worden zelfs als ‘groei’ gezien, omdat ze bijdragen aan het Bruto Binnenlands Product. Om dit te veranderen, moeten we het geldsysteem opnieuw in handen nemen en het inzetten voor het collectief welzijn. Geld moet weer een middel worden, geen doel op zich.

Veel mensen ervaren dat duurzame keuzes ‘te duur’ zijn of economisch niet haalbaar. Hoe komt het dat ons huidige geldsysteem duurzame initiatieven zo vaak in de weg staat

Ons huidige geldsysteem is heel complex en zit verweven in bijna alle aspecten van de samenleving, zelfs in ons denken. We zijn gaan geloven dat geld hetzelfde is als waarde, terwijl echte waarde eigenlijk gaat over zaken als gezondheid, geluk, relaties, natuur en persoonlijke ontwikkeling. Het probleem is dat het financiële systeem financiële waarde heeft losgekoppeld van echte, maatschappelijke waarde. Hierdoor worden bijvoorbeeld huizen vooral gezien als investeringsobjecten voor beleggers, waardoor ze steeds duurder en voor veel mensen onbetaalbaar worden. De markt kijkt alleen naar financiële winst, niet naar het sociale belang.

“We zijn gaan geloven dat geld hetzelfde is als waarde, terwijl echte waarde eigenlijk gaat over zaken als gezondheid, geluk, relaties, natuur en persoonlijke ontwikkeling.”

Anne Snick

Daarnaast beschermt het rechtssysteem vooral de belangen van mensen met veel geld. Sinds de privatisering van de ‘commons’ (gemeenschappelijke middelen) in de Middeleeuwen, zijn wetten vooral gemaakt om privébezit te beschermen. Grote bedrijven met veel kapitaal, zoals oliemaatschappijen, kunnen de beste advocaten betalen en zo hun belangen verdedigen, terwijl gewone mensen vaak het onderspit delven, zelfs als hun gezondheid of welzijn wordt geschaad. Daarom is het belangrijk om ook te kijken naar hoe we de commons wettelijk beter kunnen beschermen, zodat het collectieve belang weer centraal komt te staan.

Ook het onderwijs en de wetenschap zijn nog sterk beïnvloed door oude denkpatronen. Universiteiten zijn ontstaan in een tijd waarin men dacht dat de wereld als een machine werkt. Daardoor worden problemen vaak opgesplitst in aparte vakgebieden, die elk hun eigen definitie van vooruitgang hanteren: voor ingenieurs is dat betere technologie, voor economen financiële groei. Sociale en ecologische problemen vallen buiten hun modellen en worden doorgeschoven naar andere experts, zoals artsen of biologen. Zo blijft het dweilen met de kraan open. Business schools leren nog steeds dat groei noodzakelijk is, terwijl we al lang weten dat dit onhoudbaar is voor toekomstige generaties. Zelfs de overheid subsidieert dit denken nog steeds. Duurzaamheid wordt dan weer een apart vakgebied, in plaats van de kern van alle beleid en van alle onderzoek.

Omdat het geldsysteem zo diep verankerd is, lijkt het bijna onmogelijk om het snel te veranderen. We kunnen ons nauwelijks voorstellen hoe een economie zonder geld zou werken. Daardoor houden we vast aan het bekende systeem, ook al ondermijnt het ons welzijn. Schaarste wordt bovendien kunstmatig in stand gehouden, omdat geld vooral in omloop komt als krediet waar rente op betaald moet worden. Daardoor zijn we collectief altijd meer geld verschuldigd dan er in omloop is, wat de druk om geld te verdienen en te groeien alleen maar vergroot. Wie geen winst maakt, dreigt uit de boot te vallen.

Zelfs vakbonden richten zich vooral op ‘koopkracht’, terwijl de echte vraag zou moeten zijn waarom we alles tot koopwaar hebben gemaakt. Omdat het systeem zo allesomvattend is, focussen mensen vooral op de korte termijn en is er weinig ruimte om na te denken over het grotere plaatje of de lange termijn. Zo blijft het systeem zichzelf in stand houden, en worden duurzame keuzes vaak als te duur of onhaalbaar gezien.

Uw sessie op onze Herfstschool gaat ook over de vraag hoe een gemeenschap invloed kan krijgen op een groot en complex systeem als geld. Heeft u voorbeelden van hoe burgers of lokale initiatieven het verschil kunnen maken?

Er zijn twee manieren waarop gemeenschappen het verschil kunnen maken. Ten eerste door eigen (lokale) geldsystemen te ontwikkelen, zoals lokale munten (bijvoorbeeld de Torekes in Gent) of regionale systemen. Deze systemen kunnen lokale handel stimuleren en zorgen dat geld in de gemeenschap blijft. Ten tweede kunnen we het bestaande geldsysteem bijsturen, bijvoorbeeld via coöperaties, community land trusts of steward ownership. Steeds meer bedrijven en overheden beseffen dat verdere vernietiging van de natuur ook economisch onverstandig is, en zoeken naar manieren om geld in te zetten voor herstel en welzijn. Er zijn al veel hoopvolle initiatieven, maar die krijgen nog te weinig aandacht omdat het dominante denken nog steeds draait om groei en winst. Door deze alternatieven zichtbaarder te maken en samen te werken, kunnen we het systeem veranderen.

“We kunnen we het bestaande geldsysteem bijsturen, bijvoorbeeld via coöperaties, community land trusts of steward ownership.”

Anne snick

Als systeemdenker pleit u voor het herdenken van fundamentele systemen. Welke ‘mindshift’ is volgens u nodig om tot een eerlijker en duurzamer geldsysteem te komen?

We moeten beseffen dat de planeet de grenzen bepaalt waarbinnen we kunnen leven. Het kapitalisme houdt daar geen rekening mee en tast de basis van ons bestaan aan. We moeten niet alleen voor de planeet zorgen, maar ook voor elkaar. Dat vraagt om een nieuw mensbeeld: niet boven de natuur staan, maar deel zijn van het leven op aarde. De toenemende rampen zijn een wake-up call. Steeds meer mensen en organisaties zoeken naar manieren om ecosystemen te herstellen. Het is belangrijk om deze innovaties serieus te nemen en te laten groeien, in plaats van ze als marginaal te zien.en, maar ook om voor elkaar te zorgen. Twee dingen waar het kapitalisme niet voor gemaakt is.  

Wat drijft u persoonlijk om u zo intensief met het geldsysteem en maatschappelijke transitie bezig te houden? En wat hoopt u dat deelnemers meenemen uit uw sessie op de Herfstschool?

Na vele jaren werken aan de universiteit, in de jongerenpsychiatrie en in de sociale economie, ben ik tot het inzicht gekomen dat geld een ongelooflijk sterke motor is achter hoe onze samenleving is georganiseerd. Tegelijk wordt dat geldsysteem zelden in vraag gesteld; het wordt vaak gezien als iets wat nu eenmaal zo is. Aan de universiteit leerde ik bijvoorbeeld dat opvoeding jongeren moet voorbereiden op de arbeidsmarkt. Toen ik de vraag stelde of we niet ook zouden moeten nadenken over welke arbeidsmarkt jongeren nog een toekomst biedt, werd die vraag meteen terzijde geschoven.

In de psychiatrie werkte ik met jongeren uit maatschappelijk kwetsbare gezinnen. Ik zag hoe het voortdurende tekort aan middelen en kansen ervoor kan zorgen dat jongeren het opgeven of vastlopen. Medische hulp is dan zeker nodig, maar ik merkte dat die vaak alleen de symptomen aanpakt, niet de diepere oorzaken van hun problemen.

In de sociale economie ontmoette ik prachtige organisaties die proberen het sociale weefsel te herstellen en mensen gelijke kansen te geven. Maar ook zij botsen voortdurend op het geldsysteem, dat hen dwingt om vooral op productiviteit te sturen en mensen zo goedkoop mogelijk naar de arbeidsmarkt te begeleiden. Dat staat vaak haaks op hun sociale missie.

Deze ervaringen hebben mij ertoe aangezet om te onderzoeken waar ons geldsysteem vandaan komt, waarom het zo’n grote invloed heeft op onze economie en op mens en natuur, en vooral wat we eraan kunnen doen. Ik hoop dat deelnemers aan mijn sessie op de Herfstschool leren om met een frisse blik naar geld te kijken: als een menselijke uitvinding die we samen kunnen veranderen. Zo kunnen we geld opnieuw inzetten als middel om welzijn, rechtvaardigheid en zorg voor elkaar en de planeet centraal te stellen. Met collectieve creativiteit kunnen we een nieuw ecosysteem laten ontstaan, waarin geld weer ten dienste staat van het leven.

Wees erbij op 1 december en laat je inspireren door Anne Snick en andere sprekers tijdens onze Herfstschool!