Beeld: Atelier Stad Breda

Wat loopt goed?

De luchtkwaliteit maakte een enorme sprong voorwaarts: elke Vlaming verloor in 2023 gemiddeld 13 gezonde levensmaanden door blootstelling aan fijnstof, tegenover twee jaar in 2011 (figuur 1). Ook de verzekeringsgraad tegen natuur- en klimaatrampen is hoog. De bescherming tegen natuurrampen als overstromingen zit namelijk mee in de brandverzekering, en de dekkingsgraad daarvan ligt hoog in Vlaanderen, al bestaat er geen exact publiek cijfer. Door de wettelijke verplichting voor huurders sinds 2019 en de quasi-verplichting voor eigenaars met een hypothecair krediet (banken eisen meestal een brandverzekering) zijn bijna alle huurwoningen en de meeste eigendomswoningen verzekerd.


figuur 1

Wat kan beter?

Sociale gradiënten in gezondheid en leefomgeving blijven groot. Lage inkomens en lager opgeleiden rapporteren systematisch slechtere gezondheid en sterven vroeger. Zo lag het aantal verloren levensjaren (het aantal jaren dat mensen sterven voor de gemiddelde levensverwachting) in 2013 in de meest achtergestelde buurten 60% hoger dan in de meest welgestelde, om de jaren nadien nog te stijgen (met een piek van 84% tijdens covid) (figuur 2).

Figuur 2

Ongelijke blootstelling aan milieu- en klimaatrisico’s is hardnekkig. Kwetsbare groepen wonen vaker in warmere, meer verharde wijken met minder groen. In Gent en Antwerpen is het inkomen van inwoners van de 10% warmste wijken gemiddeld 21 procentpunt lager dan van inwoners van de koelste wijken. De tien rijkste gemeenten in Vlaanderen scoren dan weer gemiddeld 0,75 punt hoger op de 3-30-300 regel dan de tien armste. De 3-30-300‑regel houdt in dat iedereen vanuit haar/zijn huis minstens 3 bomen moet kunnen zien, dat minstens 30% van de buurt uit boomkroonoppervlak bestaat en dat er op maximaal 300 meter wandelafstand een kwalitatief groen gebied is. Het is een wetenschappelijk onderbouwde vuistregel die intussen wordt voorgesteld als nieuwe Vlaamse groennorm, maar de evolutie ervan wordt momenteel nog niet opgevolgd. Ten slotte is ook geluidsoverlast hardnekkig ongelijk verdeeld, met lage inkomens die structureel meer geluidshinder ervaren (figuur 3).

Figuur 3

De klimaatbeschermingskloof groeit. Het aandeel onverzekerde economische klimaatverliezen steeg van 66% in 2022 naar 75% in 2025. Steeds meer klimaatschade valt buiten het verzekeringssysteem. Naarmate de frequentie en intensiteit van klimaatrampen toeneemt, passen verzekeraars hun risicobeoordeling aan, met hogere premies of zelfs terugtrekking uit bepaalde markten als gevolg. Een waterbom op Vlaanderen zoals die in Wallonië in 2021 zou ruim € 8 miljard kosten, een bedrag dat verzekeraars niet kunnen dekken waardoor via overheden het merendeel op de belastingbetaler zou terechtkomen.

Figuur 4

Welke info ontbreekt?

Monitoring en data rond ruimtelijke sociale ongelijkheden zijn fragmentair. Luchtkwaliteit wordt vandaag nog te weinig systematisch gemonitord in relatie tot inkomen en andere socio-economische kwetsbaarheden. Bestaande studies tonen nochtans duidelijk een ongelijke blootstelling. Onderzoek naar de impact van lage‑emissiezones in Vlaanderen laat zien dat bewoners van buurten met een lager mediaaninkomen, meer huurders, hogere werkloosheid en een groter aandeel inwoners van niet‑Europese herkomst systematisch worden blootgesteld aan hogere concentraties luchtvervuiling. Ook journalistieke analyses onderstrepen dat luchtkwaliteit in België ongelijk is verdeeld: wie in wijken met slechtere lucht woont, moet vaker naar de dokter en woont vaker in kansarme buurten, terwijl schone lucht vaker voorkomt in welvarende wijken. Tegelijk tonen Brussel, Rotterdam en zeventien andere steden dat een snelle en forse verbetering van de luchtkwaliteit mogelijk is, op voorwaarde dat beleid de ongelijk verdeelde gezondheidswinst expliciet mee in rekening brengt. 

Participatie en erkenning in adaptatieplannen en omgevingsbeleid zijn zwarte gaten in de huidige monitoringsystemen. Momenteel volgt Vlaanderen geen indicatoren op rond de erkenning van (kwetsbare) groepen of procedurele rechtvaardigheid in overstromingsrisicobeheer of lokale adaptatieplannen. Ook het Vlaams adaptatieplan scoort matig.

Beleidsaanbevelingen

1. Bouw een sociale rechtvaardigheidsreflex in in omgevingsbeleid en -projecten. Toets nieuwe adaptatiemaatregelen aan de verschillende dimensies van sociale rechtvaardigheid, bijvoorbeeld door bestaande toetsen zoals de watertoets uit te breiden. Veranker in Vlaams en lokaal beleid dat luchtkwaliteit, hitteblootstelling en toegang tot groen systematisch worden geanalyseerd naar inkomen, opleidingsniveau en huishoudtype. In de meest kwetsbare wijken is de impact van een toename in groen op gezondheid en welzijn groter. Deze buurten moeten dan ook prioritair in aanmerking komen voor investeringen.
2. Ontwikkel minimumnormen voor rechtvaardige toegang tot groen en verkoeling. Adopteer de 3-30-300 regel als formele groennorm op Vlaams niveau en volg de evolutie ervan systematisch op. Leg streefwaarden vast (m² groen per inwoner, maximale hittestress) en koppel daar gerichte cofinanciering aan voor kwetsbare buurten.
3. Verbeter participatie in omgevingsbeleid en -projecten. Onderzoek de mogelijkheden voor een participatiewetgeving om bewoners te betrekken bij grote ontwikkelingsprojecten in hun stad of wijk. Inspraak van kwetsbare groepen moet meer zijn dan window dressing.
4. Integreer rechtvaardigheid in monitoring en evaluatie. Integreer een inkomenstoets voor nieuw beleid en ontwikkel indicatoren om de impact van adaptatiemaatregelen op verschillende bevolkingsgroepen te meten. Voer regelmatige evaluaties uit en stuur bij waar nodig.
5. Bouw een Vlaams kennis- en ondersteuningspunt uit voor rechtvaardige klimaatadaptatie. Dit punt ondersteunt lokale besturen en sociale partners met data, methodiek en goede praktijken rond sociale gradiënten, gezondheidseffecten en participatie in adaptatiebeleid.
6. Een betere luchtkwaliteit vergt doorgedreven keuzes qua mobiliteit, houtkachels en afbouw van de veestapel. Fijn stof blijft de belangrijkste milieu-gerelateerde doodsoorzaak in Vlaanderen, met duizenden vroegtijdige sterfgevallen en een verlies van gezonde levensjaren. Mobiliteit, met name wegverkeer, is een grote boosdoener. Een doorgedreven modal shift, betere ruimtelijke ordening en elektrificatie zijn de enige weg vooruit (zie 3.4 Mobiliteit). Daarnaast zijn houtkachels een onderschat probleem. De Vlaamse rapportering schort, zonder dat er een helder beleid voor de uitfasering van houtkachels op tafel ligt. Met een nieuwe energiecrisis voor de deur riskeert houtstook net als in 2022 een boost te krijgen, met nefaste luchtkwaliteit tot gevolg. Afbouw van de veestapel ten slotte is onvermijdelijk om ammoniakemissies structureel te verlagen. De effecten van deze gerichte acties moeten worden opgevolgd met fijnmazige monitoring en flankerend beleid ook kwetsbare groepen toegang te geven tot een gezondere leefomgeving.